تنباكو به حاجى ميرزا حسن شيرازى ترديد نموده « 1 » و چنين مىنويسد : « به جناب حاج ميرزا حسن شيرازى فتوايى نسبت داده شده كه استعمال دخانيات تا عمل رژى و فروش اجبارى برقرار باشد ، حرام و در حكم محاربه با امام است . استعداد مردم كه چند سال آزردگى از ديوان و تخلف از فرمان در مزاج آن‌ها نضج گرفته بود ، حكم موهوم ميرزاى شيرازى را بىسند معلوم مفترض الاطاء و واجب الاجرا شمرده ، يكباره در تهران و همه بلدان ايران چپق و قليان ترك شد . فرنگىمآبان يعنى جوانان بىمبالات زمان نيز كه به فرايض و مستحبات دينى اعتنا و اعتقاد نداشتند ، به اهل دين و آيين مقدسين تأسى كرده ، سيگار و سيگارت نكشيدند « 2 » » . آنگاه شرحى از بلواى تهران و ازدحام مردم ذكر نموده و در پايان چنين مىنويسد : « وزيراعظم نيز دل از دست داده در كنج آبدارخانه هراسان نشسته در چاره‌جويى حيران و منتظر انهدام بنيان . لاجرم تفقد و پيام‌هاى پىدرپى شاه ، وزير جنگ ( كامران ميرزا ) را به تنگ آورد . از جا برخاست و به حضور شاه رفت . واقعه را با مهابتى بىنهايت به شاه قصه كرد و پدر تاجدار بزرگوار خود را الزام نمود كه به خط و مهر همايونى نسخ و فسخ انحصار دخانيات را مرقوم و مختوم و به دار السلطنه ميرزاى آشتيانى « 3 » بفرستد . توقيع شاهانه را در منابر بخوانند و به بلاد ايران تلگراف كنند . چنين كردند و خونبهاى كشتگان معركه را متعهد شدند . همان طلاب قلاب و سادات فسادات كه به امداد دكاكين و حجرات را به زور و زارى مىبستند ، نداى فتح و كامكارى در دادند . علماى اعلام هريك از گوشه ( اى ) فرار رفتند و قليان و چپق حرام را به حليت اعلام فرمودند . شهر آشفته آرام و كار به كام آقايان شد » . « روز ديگر باد به زخم شاهنشاه خورد ، چه فايده كه تير از شست و كار از دست رفته بود . به تدارك قضيه برخاست و هرچه كرد در انظار خلق به قوت علما افزود و از اعتبار و اقتدار سلطنت كاست . مثلا كنت دو موت فرت ، نظم الملك ، از وزارت پليس معزول شد . همه گفتند از

--> ( 1 ) - « جمعى از عقلاء خدمت مرحوم حاج ميرزا حسن مجتهد آشتيانى رسيده معايب متضمنه و مستتره در اين كار را عرضه داشتند و هم به علماى اصفهان ضرر و عاقبت امتياز و نتايج مترتبه بر آن را نوشتند ، لذا مرحوم ميرزاى آشتيانى حكم به حرمت استعمال دخانيات كرده و حكمى به اين عبارت نوشتند و نسبت آن را به مرحوم حجت الاسلام حاج حسن شيرازى دادند ( تاريخ بيدارى ايرانيان ) . ( 2 ) - خاطرات سياسى امين الدوله . ( 3 ) - صادركننده حكم تحريم ، حاج ميرزا حسن مجتهد آشتيانى بود ولى نسبت فتواى تحريم را به ميرزاى شيرازى مقيم سامرا ( در عراق عرب ) دادند .